Çelësi i fjalëve të Kishës: autoriteti politik
R.SH. – Vatikan
Pasi javën e kaluar folëm për themelin dhe qëllimin e bashkësisë politike, duke vijuar ciklin kushtuar Doktrinës Shoqërore të Kishës Katolike, sot, do të shqyrtojmë konceptin e autoritetit politik, të mënyrës se si ushtrohet ai dhe të rëndësisë së përfaqësimit të vërtetë të vullnetit të popullit nga ana e tij. Gjatë historisë, Kisha ka pasur të bëjë me koncepte të ndryshme të autoritetit politik, po gjithnjë ka mbrojtur një model, që ka si themel natyrën shoqërore të njeriut.
Qeniet njerëzore, në fakt, nuk jetojnë të izoluara: për nga natyra, ato kërkojnë marrëdhënie dhe lidhen në bashkësi. Që këtej lind nevoja për autoritet, pa të cilin nuk mund të ekzistojë bashkëjetesë civile. Siç pohon një tekst klasik i Magjisterit papnor (Gjoni XXIII, “Pacem in terris”, 69), nuk mund të ketë “një shoqëri të qëndrueshme, nëse nuk është dikush që kryeson mbi të tjerët, duke e nxitur secilin me frytshmëri dhe me të njëjtat mjete drejt një qëllimi të përbashkët. Rrjedhimisht, për bashkëjetesën civile është i domosdoshëm autoriteti që ta drejtojë, i cili, ashtu si edhe shoqëria, vjen prej natyrës, pra, prej Hyjit”. Për një Papë shenjt si Gjoni XXIII, që kështu shkruante në enciklikën e tij të famshme “Pacem in terris”, autoriteti politik nuk është ndonjë shtesë artificiale, por një komponent i domosdoshëm dhe pozitiv i jetës shoqërore.
Detyra e tij nuk është të zëvendësojë iniciativën e individëve, ose të grupeve, por ta koordinojë dhe ta drejtojë atë. Ai duhet të sigurojë një jetë me rregulla e drejtësi për bashkësinë, duke respektuar autonominë e individëve dhe të organeve të ndërmjetme, si edhe duke promovuar të mirën e përbashkët. Në këtë kuptim, autoriteti është mjet drejtimi dhe harmonizimi: nëpërmjet ligjeve, institucioneve dhe procedurave, ai duhet të nxisë zhvillimin e gjithanshëm njerëzor. Ushtrimi i tij, megjithatë, nuk është kurrë arbitrar: "ai duhet të praktikohet gjithmonë brenda kufijve të rendit moral" (Koncili II i Vatikanit, Kusht. bar. “Gaudium et spes”, 74), në mënyrë që qytetarët ta pranojnë me ndërgjegje detyrën e bindjes.
Subjekti i autoritetit politik është populli, titullar i sovranitetit. Përmes formave të ndryshme institucionale, populli ua beson ushtrimin e pushtetit përfaqësuesve të zgjedhur lirisht, duke rezervuar të drejtën për të mbikëqyrur veprimet e tyre dhe, nëse është e nevojshme, për t'i zëvendësuar. Demokracia, falë mekanizmave të saj të llogaridhënies dhe pjesëmarrjes, ofron kushtet më të mira për zbatimin e këtij parimi. Megjithatë, konsensusi i thjeshtë i shumicës nuk është i mjaftueshëm për të garantuar drejtësinë e veprimit politik: autoriteti legjitimohet jo thjesht duke numëruar votat, por duke respektuar kriteret objektive morale, mëson Kisha Katolike.
Autoriteti si forcë morale
Pikërisht, në qendër të reflektimit të Doktrinës Shoqërore të saj qëndron fakti se autoriteti është autentik vetëm nëse pranon të udhëhiqet nga ligji moral. Dinjiteti i tij nuk rrjedh nga forca ose efektiviteti, por nga rrënjosja në një rend moral, që "e ka themelin në Zotin, i cili është parimi i tij i parë dhe qëllimi i tij përfundimtar" (Gjoni XXIII, “Pacem in terris”, 270). Kur autoriteti reduktohet në një produkt të thjeshtë të dinamikës historike, ose sociologjike, ai e humbet aftësinë për të imponuar detyrime sipas ndërgjegjes. Siç paralajmëron Magjisteri papnor, të mohosh ekzistencën e një rendi moral universal do të thotë ta bësh të pamundur drejtësinë e vërtetë të përbashkët: "i ndarë nga Zoti, [rendi moral] shpërbëhet" (Gjoni XXIII, enc. Mater et magistra, 450).
Nga ky rend moral, autoriteti merr si legjitimitetin e tij, ashtu edhe "virtytin e detyrimit". Udhëheqja politike nuk bazohet në vullnetin për pushtet, as në vullnetin arbitrar, por në orientimin e saj drejt të mirës së përbashkët. Prandaj, autoriteti duhet të njohë dhe promovojë vlerat themelore njerëzore, të cilat nuk krijohen nga shteti ose nga shumica, por "burojnë nga vetë e vërteta e qenies njerëzore" (Gjon Pali II, enc. Evangelium vitae, 71). Asnjë ligj, asnjë vendim politik nuk mund ta mohojë dinjitetin e njeriut, ose të drejtat themelore, që rrjedhin prej tij. Kur një shoqëri nuk u referohet më këtyre parimeve, shteti mund të reduktohet në një mekanizëm të thjeshtë për administrimin e interesave. Në këtë skenar, ligji nuk është më shprehje e drejtësisë, por thjesht rezultat i përkohshëm i raporteve të forcës.
Ligjet e drejta, bindja dhe kundërshtimi për arsye të ndërgjegjes
Një ligj është vërtet i tillë vetëm nëse përputhet me arsyen e drejtë. "Kur një ligj bie ndesh me arsyen", pohon Shën Toma i Akuinit (Summa theologiae, I-II), "ai pushon së qeni ligj dhe bëhet, përkundrazi, një akt dhune". Prandaj, bindja ndaj autoritetit nuk është nënshtrim ndaj një tjetri, por respektim i rendit moral. Nga ana tjetër, një autoritet që nuk ndjek të mirën e përbashkët e tradhton qëllimin e tij dhe e delegjitimon veten.
Që këtej lind e drejta - në disa raste, edhe detyra - e kundërshtimit për arsye të ndërgjegjes. Qytetarëve nuk u kërkohet t'u binden ligjeve, që bien ndesh rëndë me rendin moral, me të drejtat themelore, ose me Ungjillin. Bashkëpunimi në praktika të padrejta është moralisht i papranueshëm, edhe nëse ato lejohen nga ligji civil. Kundërshtimi i ndërgjegjshëm nuk është vetëm akt personal përgjegjësie, por e drejtë themelore njerëzore, që duhet të njihet dhe mbrohet nga shteti, pa pasoja penale, ose profesionale për ata që e ushtrojnë atë.
E drejta për rezistencë
Kur autoriteti shkel seriozisht dhe sistematikisht parimet e ligjit natyror, rezistenca bëhet e ligjshme. Siç shkruan Shën Toma i Akuinit (Summa theologiae, I-II), duhet të bindemi vetëm "në masën që e kërkon rendi i drejtësisë". Rezistenca mund të marrë forma të ndryshme, nga përpjekjet për të ndryshuar disa ligje deri te kërkesat për një ndryshim rrënjësor në sistemin politik. Por, Doktrina Shoqërore e krishterë vendos kritere shumë të rrepta për ushtrimin e kësaj së drejte, veçanërisht lidhur me përdorimin e dhunës.
Përdorimi i armëve lejohet vetëm si mjet i fundit, në prani të shkeljeve serioze dhe të zgjatura të të drejtave themelore, pasi të jetë shteruar çdo mjet tjetër dhe të ketë një shpresë reale për sukses. Pikërisht për shkak të rreziqeve të mëdha që lidhen me dhunën, Kisha në përgjithësi e konsideron rezistencën pasive të preferueshme, më në përputhje me parimet morale dhe jo më pak të frytshme. Kujtojmë se në zhvillimet e fundit të mendimit katolik, pikërisht Papa Françesku e dënoi me forcë luftën, duke e quajtur vazhdimisht "disfatë", "krim kundër njerëzimit" dhe "sakrilegj" e duke hedhur poshtë nocionin e "luftës së drejtë". E drejta ndërkombëtare dhe bisedimet janë të vetmet rrugë drejt paqes: ky, qëndrimi i Atit të Shenjtë, i cili u kërkoi gjithnjë popujve e institucioneve çarmatimin dhe vëllazërimin universal.
Drejtësia, ndëshkimi dhe dinjiteti njerëzor
Për të mbrojtur të mirën e përbashkët, autoritetet kanë të drejtën dhe detyrën të vendosin dënime në përpjesëtim me krimet e kryera. Dënimi nuk ka vetëm një funksion shtypës, por edhe një funksion riedukues dhe pajtues: ai duhet të nxisë integrimin e shkelësit në shoqëri dhe të ndihmojë në arnimin e marrëdhënieve të prishura nga krimi. Në një shtet ku sundon ligji, kjo detyrë i takon sferës gjyqësore, e cila duhet të veprojë me pavarësi të plotë. Në çdo fazë të procesit penal, duhet të respektohet dinjiteti i njeriut. Kërkimi i së vërtetës nuk mund të justifikojë kurrë torturën, ose shkeljen e të drejtave themelore. Zbatohet gjithnjë parimi se nuk mund të vendoset asnjë dënim pa vlerësimin rigoroz të përgjegjësisë personale. Edhe kohëzgjatja e tepërt e gjyqeve përbën një formë padrejtësie, ashtu si shkelja e parimit se çdo person është i pafajshëm deri sa të mos vërtetohet faji i tij.
Së fundi, Kisha mbështet prirjen në rritje të opinionit publik kundër dënimit me vdekje. Ndërsa pranon se, në teori, ai nuk përjashtohet nga mësimet e saj tradicionale, sot, është gjithnjë e më e qartë se preferohet përdorimi i mjeteve të tjera "më në përputhje me dinjitetin e njeriut" (Katekizmi i Kishës Katolike, 2267), duke u lënë fajtorëve mundësinë e pendimit e të shëlbimit. Pezullimi e shfyqizimi gjithnjë e më i përhapur i dënimit me vdekje është shenjë e pjekurisë morale të shoqërive bashkëkohore.
