Tafakari kutoka sauti za Kimataifa kwa mtazamo wa Kiafrika kuhusu Akili Unde(AI)
Na Christine Masivo, CPS - Vatican.
Wakiongozwa na ujumbe wa Papa Leo XIV kuhusu Siku ya 60 ya Hupashanaji habari Ulimwenguni, iliyofikia kilele chake tarehe 17 Mei 2026, sanjari na Sherehe ya Kupaa kwa Bwana, washiriki wa Mkutano wa Kimataifa, uliofanyika katika Ukumbi Mkuu wa Chuo Kikuu cha Kipapa cha Urbaniana, Roma, tarehe 21 Mei 2026, walijadili na kushirikisha, hitaji la kulinda hadhi ya binadamu, mahusiano halisi, na mawasiliano ya kimaadili katika enzi ya kidijitali. Washiriki hao wa Kimataifa walionya kuhusu hatari za kugushi, taarifa potofu, upendeleo wa mashine na kutengwa kwa kidijitali, huku pia wakitambua uwezekano mzuri wa Akili Unde inapoongozwa na uwajibikaji na maadili. Baada ya majadiliano yaliyoakisi kwa nguvu umuhimu wa uelewa wa vyombo vya habari, uongozi wa kimaadili, na maendeleo fungani pia ya kiteknolojia, baadhi ya washiriki hao walitoa maoni yao nje ya mkutano kuhusu matumizi ya Akili Unde, hasa katika muktadha wa Kiafrika, walipokutana na waandishi wa Vatican News.
Kuimarisha mazungumzo
“Akili Unde inabadilisha jamii kwa kasi, ikitoa fursa za uvumbuzi huku ikiongeza wasiwasi wa kimaadili, kiutamaduni, na kibinadamu.”Haya yalisisitizwa katika mahojiano yaliyofanywa na Vatican News, na Joy Buolamwini, PhD, mmoja wana jopo la kushirikisha tafakari akielezea mkutano huo kama “mojawapo ya mazungumzo yenye utajiri zaidi kuhusu Akili Unde “aliyohudhuria, hasa kwa sababu “iliwaunganisha waandishi wa habari, wanasayansi, wataalamu wa maadili, wataalamu wa siasa, na wawasilianaji katika jukwaa moja.” Alisisitiza kwamba “ingawa teknolojia za Akili Unde zinasonga mbele kwa kasi, ubinadamu bado una wakala wa kuunda mwelekeo wao kwa uwajibikaji.” Wasiwasi ilioibuka wakati wa mkutano huo ulikuwa kuongezeka kwa matumizi ya AI katika mifumo ya utambuzi wa nyuso, habari za kidijitali za kughushi, na kufanya maamuzi ya kiotomatiki.
Dkt. Buolamwini alionya “kuhusu kuongezeka kwa kile anachokiita mtu "aliye na X-coded" aliyeumizwa, kubaguliwa, au kunyonywa na kunyanyaswa kupitia mifumo ya Akili Unde.” Alisisitiza kwamba “hakuna mtu aliye salama,” akitoa mifano kama vile “picha zilizobadilishwa za watu mashuhuri wa Kanisa na wa umma na habari za kughushi, hasa dhahiri zinazolenga wanawake na wasichana.” Dkt. Buolamwin, pia alitetea zaidi “haki za kibiometriki yaani , haki za ubunifu, na ulinzi imara kwa watu ambao utambulisho wao, sauti, na kazi za kisanii sasa zinaweza kuigwa kupitia teknolojia za AI bila idhini.” Dk. Buolamwini alirudia wasiwasi kama huo kwa kuonya dhidi ya "wimbi la pili la ukoloni wa data," ambapo data ya kidijitali ya Kiafrika hutolewa na kutumika kutajirisha mashirika ya kigeni bila kunufaisha jamii za wenyeji. Alitoa wito kwa serikali na taasisi za Afrika kulinda rasilimali za kidijitali na kuhakikisha kwamba sauti za Kiafrika zinawakilishwa katika maendeleo ya kiteknolojia. Mifano ya uvumbuzi unaoongozwa na Waafrika pia inabobea. Dkt. Buolamwini alielekeza kwenye zana za Akili Unde zilizotengenezwa na makampuni kama vile FarmerLine, ambazo husaidia wakulima katika lugha mahalia na kusaidia kuboresha uzalishaji wa kilimo na riziki.
Nafasi ya Afrika katika Kuunda Mustakabali wa Akili Unde
Mada iliyotajwa katika mkutano huo ilikuwa hitaji la dharura la Afrika sio tu kutumia teknolojia iliyotengenezwa kwingineko bali pia kuiunda kikamilifu. Kwa upande wa Profesa Benjamin Rosman, Profesa wa Sayansi ya Kompyuta katika Chuo Kikuu cha Witwatersrand huko Johannesburg, nchini Afrika Kusini, alisisitiza “umuhimu wa ushiriki wa Waafrika katika maendeleo ya Akili Unde duniani,” akitaja kwamba “Afrika inakabiliwa na changamoto za kipekee, hasa katika maeneo kama vile utofauti wa lugha, huduma ya afya, elimu, na kilimo.”
Zaidi ya lugha 2,000 zinazozungumzwa barani kote Afrika, nyingi zinabaki kuwa "lugha zenye rasilimali kidogo," ikimaanisha kuwa hakuna data ya kutosha kufunza mifumo ya Akili Unde kwa ufanisi.” Dk Rosman alisisitiza kwamba “Akili Unde si tu kuhusu upatikanaji wa teknolojia, bali ni kuhusu nani anayeibuni na ni nani maadili yake yameingizwa ndani yake.” Kupitia mipango kama vile ‘Deep Learning Indaba’, “watafiti na wavumbuzi wa Kiafrika wanajenga ushirikiano imara wa Waafrika wote unaolenga kuunda mifumo ya Akili Unde inayohusiana na maadili na kitamaduni.”
Kanisa na matumizi ya maadili ya Akili Unde
Mkutano huo pia ulichunguza uhusiano kati ya Akili Unde na dhamira ya Kanisa. Padre Faustine Furaha, Mkurugenzi wa Mawasiliano wa Baraza la Maaskofu Katoliki, Tanzania (TEC) alitafakari ujumbe wa Papa Leo XIV kwa Siku ya 60 ya Hupashanaji Ulimwenguni, ambao unasisitiza kwamba nyuso na sauti za binadamu ni zawadi takatifu ambazo lazima zilindwe. Kwa Padre Furaha alielezea kwamba “Kanisa linaona Akili Unde kama chombo badala ya kuchukua nafasi ya akili ya binadamu au huduma ya kiroho.” Akirejea Hati ya Vatican ya Antiqua et Nova, iliyochapishwa na Baraza la Kipapa la Mafundisho Tanzu ya Kanisa na Baraza la Kipapa la Utamaduni na Elimu, inayochunguza uhusiano kati ya akili Unde (AI) na akili ya binadamu, alibainisha kuwa, “Akili Unde inaweza kusaidia uinjilishaji na mawasiliano lakini haiwezi kuchukua nafasi ya mwingiliano wa kweli wa binadamu, hekima, au uwepo wa kichungaji.”
Vile vile, Mesioye Toheeb, mwanafunzi kutoka Nigeria anayesoma mjini Roma, alisisitiza kwamba “Akili Unde inapaswa kuboresha kazi ya binadamu badala ya kuchukua nafasi ya ubinadamu wenyewe. Aliwaonya vijana, hasa Kizazi cha GenZ, dhidi ya kutegemea sana Akili Unde kwa ubunifu na mawazo muhimu.” Toheeb, alisema kwamba “Akili Unde imepangwa na ina mipaka, na wakati huo, uwezo wa binadamu unabaki kuwa usiopimika.” Kwa njia hiyo aliwahimiza “vijana kubaki wa kweli, kufikiri kwa kujitegemea, na kutumia Akili Unde kwa uwajibikaji bila kupoteza utambulisho wao au ubunifu.” Kadri Akili Unde inavyopanuka duniani kote, aliongeza “ mipaka ya maadili iliyo wazi lazima ibaki palepale, hasa katika maeneo yanayohusisha mahusiano ya kibinadamu, mwongozo wa kiroho, na kufanya maamuzi ya kimaadili.”
Ubuntu, haki na ulinzi wa sauti za Kiafrika
Mshiriki mwingine katika mkutano alikuwa ni Anastancia Makunu kutoka Kenya na Mwasheria, katika tafakari yake, alikaribisha mjadala wa Akili Unde kutokana na mitazamo ya kisheria na mawasiliano. Kwa kutumia falsafa ya Kiafrika ya Ubuntu ya: 'Mimi nipo kwa sababu tupo,' alisema kwamba, “jamii za Kiafrika zimejikita sana katika mahusiano ya ana kwa ana, usimulizi wa historia za maadili, na usikilizaji wa pamoja. Sauti zinazozalishwa na Akili Unde, roboti, na uhalisia pepe, alionya, zina hatari ya kudhoofisha miunganisho hii halisi ya kibinadamu.” Makunu alionesha “wasiwasi kuhusu kuongezeka kwa utegemezi wa teknolojia zilizotengenezwa Magharibi ambazo mara nyingi hushindwa kuakisi uhalisia, tamaduni, na maadili ya Kiafrika.” Aliakisi vile vile masuala kama vile “upendeleo wa mashine, ufuatiliaji, unyonyaji wa kazi ya Kiafrika katika udhibiti wa data, na msongo wa mazingira unaosababishwa na vituo vya data vilivyoanzishwa katika jamii zilizo hatarini.”
Kwa mtazamo wa kisheria, alionya kwamba “mifumo ya utambuzi wa uso yenye upendeleo inaweza kuimarisha dhuluma za kimfumo, hasa dhidi ya jamii na wanawake Weusi. Alisisitiza hitaji la utawala wa akili unde unaozingatia Kiafrika ambao unalinda utu, haki za binadamu, na utambulisho wa kiutamaduni. Wakati huo huo, Makunu alitambua uwezo mzuri wa akili unde barani Afrika. Alibainisha kuwa akili unde inaweza kusaidia kurahisisha hati tata za sera za kisheria, kuboresha upatikanaji wa elimu, kuziba vikwazo vya lugha na kuwawezesha wajasiriamali wachanga kuunda fursa mpya. Mkutano huo ulihitimishwa kwa makubaliano makubwa: akili unde lazima ibaki katika huduma ya ubinadamu kwa kadri teknolojia inavyoendelea kubadilika, kuhifadhi sauti halisi za binadamu, nyuso, tamaduni, na mahusiano bado ni muhimu kwa mustakabali wa jamii.”
Asante kwa kusoma makala yetu. Unaweza kuendelea kupata habari mpya kwa kujisajili kwa jarida letu la kila siku: Just click here.
