ካርዲናል ኩፒች፦ ሲኖዳውነት ከም ሳዕስዒት እዩ

ኣባ ተወልደ መብራህቱ - ሃገረ ቫቲካን

ንመጀመርታ ግዜ ምስ ስነ-ጥበብ ሳዕስዒት እተፋለጥክዎ ኰተቴ ኣብ ዝነበርኩሉ እዋን፣ ኣብ ሶክ ሆፕ ኣብ ዝነበርኩሉ እዋን ኣይነበረን። ገና ህጻን ከሎኹ ሓደ ረቡዕ ምሸት ኣነን ኣሕዋተይን ምስ ደቂ ሓትኖይን ካልኦት ካብ ቍምስና ዝመጹ ህጻናትን ኣብ ኣዳራሽ ቤተ-ክርስትያን ተኣኪብና፣ ባህላዊ ሳዕስዒት ክሮኤሽያውያን ክንመሃር ከሎና ኢዩ ዝንበረ። እቲ ሳዕስዒት ኮሎ  ተባሂሉ ይጽዋዕ ነበረ፣ እዚ ኸኣ ኩዳ ከም ማለት እዩ ዝነበረ፣ ከመይሲ ሳዕስዒት ዝስዕስዑ ሰባት ኣእዳዎም ይጣበቑ ወይ ኣብ ሕቘኦም ይተሓባበሩ ስለ ዝነበሩ፣ መብዛሕትኡ ግዜ ብኸቢብ መስመር ወይ ከም ሰንሰለት ተተሓሒዞም ይስዕስዑ ነበሩ። ኣብዛ "ጥንታዊት ሃገር" ሳዕስዒት ኮሎ ማሕበራዊ  ምትእስሳር፣ ማእከል ማሕበራዊ ህይወት ሓንቲ ቍሸትን ከምኡውን መብዛሕትኡ ግዜ መንእሰያት ኣንስትን ሰብኡትን ንሓድሕዶም ዝፋለጡሉ ቐንዲ ቦታ ኸም ዝዀነ ተነጊሩና ነይሩ እዩ።

ንፈለማ እዋን ሲኖዳውነት እትብል ቃል ምስ ሰማዕኩ ነኣእዛነይ ከም ሓደ ስግንጢር ዝኾነ ሓሳብ ከም ዝነበረ ዚከሓድ ኣይኰነን። ድሕሪ ግዜ እተፈላለየ መግለጺታት ክምርምር ከለኹ ግና ዝያዳ መረዳእታ ረኸብኩ። እቲ ብኣህጉራዊ ኮሚሽን ስነ-መለኮታዊ መጽናዕቲ እተሓትመ ናይ 2018 ሰነድ ሲኖዳውነት ኣብ ህይወትን ተልእኾን ቤተ-ክርስትያን ዘርእስቱ ድማ ሓጋዚ ዀይኑ ረኺበዮ። ሓደ መዓልቲ ግና ብዛዕባ ሳዕስዒት ኮሎን ብዛዕባ እቲ ብዙሕ ባእታታቱን ዘሕለፍክዎ ተመክሮ፣ ንሲኖዳውነት ንምርዳእ ብዙሕ ክጠቕመኒ ኸም ዚኽእል ተገንዘብኩ። ልክዕ ከም ሳዕስዒት ሲኖዳውነት እውን ማሕበራዊ ምትእስሳር ይህብ እኳ እንተ ዀነ፣ ግን ከኣ ኣብ ህይወት ቤተ-ክርስትያን እዩ ዝንበረ። ምኽንያቱ እቲ ቋንቋ ግሪኽ እተወስደ ሲኖዶስ ዝብል ቃል ብመሰረቱ፣ "ብሓባር ምምልላስ" ወይ "ኣብ ሓደ መገዲ ምጕዓዝ" ማለት እዩ። ስለዚ ሲኖዳውነት ንብምሉኡ ማሕበረሰብ፣ ምስ መንፈስ ቅዱስን ምስ ንሓድሕናን ብጥንቃቐ ንቕድሚት ንምስጓም ሓላፍነት ክንወስድ ይዕድመና። ሳዕስዒትን ሲኖዳውነትን ካብ ውልቃዊ ምርኢት ናብ ሓባራዊ ስኒት ምቕያር ዝሓትት ኢዩ፣ እዚ ድማ ንጕጅለ እተፈላለዩ ውልቀ-ሰባት ናብ ንጽል ተንቀሳቓሲ ኣካል ብምቕያር ኢዩ ዝካየድ።

ናይ ሳዕስዒት ምንቅስቓሳት ንመንፈስ ሲኖዳውነት ዘንጸባርቕ ብኸመይ እዩ?

ኣብ ሳዕስዒት ምንቅስቓስ ኣብ ባዶነት ኣይጅምርን እዩ። ብሙዚቃ እዩ ዝጅምር፣ ኣብ ሳዕስዒት ሓደ ስጕምቲ ቕድሚ ምውሳዶም፣ ነቲ ሙዚቃ ኣብ ውሽጦም ምእንቲ ኺርድእዎ ዓሚቝ ኣቓልቦን ስቕታን ኼማዕብሉ ኣለዎም። ሲኖዳውነት እውን ብተመሳሳሊ መንገዲ ብድግግሞሽ ናይ ረምታ እዩ ዝዓዪ። እቲ መሰረታዊ ስጕምቱ ምዝራብ ወይ ፖሊሲታት ምውጻእ ዘይኰነስ፣ ንመንፈስ ቅዱስን፡ ንቅዱሳት መጻሕፍትን፡ ንትውፊት ቤተክርስቲያንን ከምኡውን ንሓድሕድና ብፍላይ ከኣ ነቶም ኣብ ሕዳጋት ማሕበረሰብ ዘለዉ ሰባት ጽን ኢልካ ምስማዕ እዩ ዝሓትት። ልክዕ ከምቲ ንረምታ ናይ ሙዚቃ ዕሽሽ ዝብል ሰብ ካብቲ ስሙር ሳዕስዒት ናይ ጕጅለ ዝወጽእ፣ እቶም ዘይሰምዑ ኣባላት ማሕበረሰብ እውን ብመንገዲ ሲኖዳውነት ምምልላስ የቋርጹ። ነቲ ሓባራዊ ዜማ ብምስማዕ፣ ኵሉ ሰብ ናብ ሓደ ዓይነት መዝሙር ከም ዝኣቱ ድማ ዝተረጋገጸ ነገር ኢዩ።

ከም ሳዕስዒት ኮሎ ዝኣመሰለ እተሓላለኸ ሥነ-ጥበባዊ ቅዲ ዘለዎ ምንቅስቓሳት፣ ዋላ እውን ኵሉ ሰብ ኣብ ሓደ እዋን ዚንቀሳቐስ እኳ እንተ ዀነ፣ እተፈላለየ ግደ ኣለዎ። ይኹን እምበር ሓደ መራሒ መምርሒ ዚህብ እኳ እንተ ዀነ፣ መሪሕነት ብዛዕባ ዓብላልነት ወይ ውጽኢት ምቍጽጻር ዘይኰነስ፣ ንኻልኦት ዜንጸባርቑን ብስምረት ንኽንቀሳቐሱን ዜተኣማምን ቦታ ምፍጣር እዩ። እዚ ድማ ኣብ ሲኖዳውነት፣ ናይቲ ሓባራዊ ሓላፍነት መግለጺ እዩ። ሰበ-ስልጣን ምእመናን ማሕበራት ሰብ ውፉይ ሕይወት ከምኡውን ሊቃውንቲ ሥነ መለኮት ኵላቶም እተፈላለየ ባህርያትን ግደን ኣለዎም። ሲኖዳውነት ነዚ ፍልልያት እዚ ኣየጥፍኦን እዩ። ኣብ ክንዳኡስ ልክዕ ከም ክኢላ ናይ ሥነ-ጥበባዊ ምንቅስቓሳት ንኹሎም ኣብ ሓደ መስመር ዘእትዎም ኢዩ። ጽባቐ እቲ ሳዕስዒት ንብምሉኡ እቲ ቝርጽራጽ ምንቅስቓሳት ንኺዓዪ፣ ነፍሲ ወከፍ ሳዕስዒት ኣድላዪ ኣብ ምዃኑ እዩ ዝምርኰስ።

ሳዕስዒት ናይ ፈጠራን ተዓጻጻፍነትን ክእለት እውን የጠቓልል። ሳዕስዒት ዝስዕስዑ ሰባት ኣእጋሮም ኣልዒሎም ምስ ክብደቶምን ፍጥነትን ብጾቶምን ክለማመዱን ከምኡውን ግጉይ ስጕምቲ ኼጋጥም ከሎ ደጊሞም ክላመዱ ኣለዎም። ሲኖዶሳዊነት ብዘይ ተሪርን ኣቐዲሙ እተመደበን ውጽኢት፣ ናብ ባይታ ንምእታው ፍቓደኛ ምዃን ዝሓትት ኢዩ። ከም ሓቁ እኳ ደኣስ፣ ብተፈጥሮኡ ናብ ዘይተፈልጠ ባይታ ዚግበር ጕዕዞ እዩ። መንፈስ ቅዱስ ነቲ ብግቡእ እተመደበ ልማድና ኺዓናቕፎ ኸም ዝኽእል ኣፍልጦ ብምሃብ፣ ነቲ ናይ ዘተን ምይይጥን ናይ ምፍጣር ውጥረት የጠቓልል። ሓደ ማሕበረሰብ ውጥረት ወይ ዘይምስምማዕ ኬጋጥሞ ኸሎ፣ ሲኖዳውነት ካብ መድረኽ ኪወጹ ዘይኮነስ፣ የግዳስ ነቲ ግርጭት ተጠቒሞም ብሓባር ንቕድሚት ክስጕሙን ክጥቀሙሉን ዝሓትት ኢዩ። ልክዕ ከምቲ ሳዕስዒት ንሓድሕዶም ኣእጋሮም ከይረጋገጹ ዝጥንቀቑ፣ ኣብ ሲኖዶስ ኣብ ዝግበር ዝርርብ፣ ናብ ቈየቛ ምቕያር እውን ጌጋ እዩ።

ብተወሳኺ ሳዕስዒት ናይ ቦታ ፍልጠት ይሓትት። ባይታ ሳዕስዒት መወዳእታ ዘይብሉ ኣይኰነን። ዝስዕስዑ ሰባት ንዅሉ ሰብ ዚኸውን ቦታ ምእንቲ ኺረኽቡ፣ ነቲ ባይታ ኼቕልቡሉ ኣለዎም። ሳዕስዒት ነቲ እተመደበ ዶባት ናይቲ ባይታ ሳዕስዒት ዕሽሽ እንተ ኢሎምዎ፣ ካብ መስመር ክወሱን ምስ ነሓድሕዶም ክጋጨዉን ወይ ከኣ እቲ ምንቅስቓስ ቅርጹን ትርጕሙን ዘስእኖ ሕንፍሽፍሽ ክኣትዎምን ይኽእሉ ኢዩ። ብተመሳሳሊ መገዲ ሲኖዳውነት ነቲ ድንኳን የስፍሖ። እቲ ማሕበረሰብ ኣብ ባይታ ሳዕስዒት መን ከም ዘምዝጐደለ ኺርኢ እሞ፣ ብንጥፈት ኪዕድሞም ይሓትት። እቶም ኣብ ማእከል መድረኽ ዝለመዱ ንድሕሪት ክምለሱ ዝሓትት ውን ኢዩ፣ እዚ ድማ እቲ ማሕበረሰብ ነቶም ምኩራት ተዋሳእቲ ጥራይ ዘይኰነስ፣ ናይ ኵሉ ሰብ ፍጥነትን ስጕምትን ከም ዝሰማማዕ ንምርግጋጽ ኢዩ።

ይኹን እምበር ልክዕ ከምቲ ኣብዚ እዋን እዚ ዘለዉ ሳዕስዒት፣ ንዅሎም እቶም ዝስዕስዑ ሰባት ንምቕባል ስፍሓት ናይቲ ባይታ ሳዕስዒት ዝከታተሉ፣ ጫፉ መዋቕር ኣዕኑድን ከምኡውን ፍሉይ ናይ ስነ-ህንጻ ዶባት ብኻልኦት ከም እተነድፈ እውን ይፈልጡ እዮም። በቶም ቅድሚኦም ዝነበሩ ወለዶታት ሳዕስዒት ብጥበብ እተቐርጸ ድማ ኢዩ። ወለዶና ኣብ ኣዳራሽ ቍምስናታት ሳዕስዒት ኪመሃር ከሎ፣ ስጕምትታትና ዓሰርተታት ዓመታት ወይ ዘመናት ይገብር ከም እተሰርሐን ብህያው ሰንሰለት ተዘክሮታት ከም እተመሓላለፈን ይፈልጡ ነይሮም እዮም። እዚ ምስትውዓል እዚ ንምህዞና ደረት ኣይገበረሉን፣ የግዳስ ሳዕስዒትና ኸም ዝከኣል ዝገብር ዅነታት እዩ ዝነበረ። ኣብቲ ምርኢት ናይ ገዛእ ርእስና ትንፋስናን ጕልበትናን ባህልናን ከነምጽእ እዚ ኹሉ ንዓና ኢዩ ዝንበረ።

ሲኖዳውነት ምስ ግዜ ብተመሳሳሊ መገዲ እዩ ዝዓዪ። ምስቶም ብግዜኡ ዝነበሩ ሰባት ጥራይ ዘይኰነስ፣ ምስ ህያዋንን ምዉታትን ገና ዘይተወልዱን እውን ርክባት ኢዩ ዝፈጥር። ስለዚ ከምቲ ሓደ ካብ ካርዲናላት ኣሕዋተይ፣ ኣብዚ ቐረባ እዋን ከም ዝገለጾ፣ ኣብ ርእሲ እቲ ንሲኖዳዊ መሰናድኦ ዝመሳሰል ንኣበርክቶ ናይዚ ሕጂ ዘሎ ወለዶ ኣቓልቦ ዝገብረ ኣቀራርባ፣ እቲ "ህልው ዓመጻ" ንሓቀይና ሲኖዳውነት ምእንቲ ኸየበላሽዎ፣ ኣብ መንጎ ግዜ መስመራት ሓድነትን ስምረትን ኣቀራርባን ምግባር ኣድላዪ እዩ። ስሙር ኣቀራርባ ንሲኖዳውነት ድምጺ ቅዱሳን ኣቦታትን ኣዴታትን ቤተ-ክርስትያንን፣ ኣብዚ ሕጂ ዘሎ ምስትውዓል፣ ቦታ ከም ዝወሃቦ የረጋግጽ፣ እዚ ኸኣ እቲ ናይቲ ከባቢ ማሕበረሰብ ናብቲ ታሪኻዊ ሓድነት ዘፍርስ ሓላፊ ባህላዊ ፋሽን ንኸይኣቱ ይዓግቶ። ሥነ-ጥበባዊ ናይ ስምረት ዶባት ትምህርቲ ቤተ-ክርስትያን ንመንፈስ ቅዱስ ኣብ ክንዲ ዝዓግቶ፣ መለኮታዊ ፈጠራ የመሓላልፍ። ኣብዚ ግዜና ዘሎ ማሕበረሰብ፣ ሲኖዳውነት ነቲ ኻልኦት ዘዳልዉዎን ዝጥቀሙሉን ስፍሓት ባይታ ምስ ዘኽብር፣ ንመናድቕ እቲ ምርኢት ንምፍራስ ጕልበቱ ካብ ምጥፋእ ምስ ዝቑጠብ ኢዩ። ኣብ ክንዳኡስ ኣብ ውሽጢ እዚ ዶባት እዚ ዓብዪ ሓርነት ይረክብ፣  ግዜ  ዘይሓልፎ ሓቅታት ንዘመናዊት ዓለም ንምግላጽ ሓድሽን መሃዝን ጕስነታዊ መገድታት ድማ የናዲ።

እቲ ውሁድን ስምረት ዘለዎ ስፍሓት ካብ ውጥረት ክዕቀብ ኣለዎ። ኣብዚ ግዜና ኣብ ዝግበር ዝርርባት፣ ልሙድ ዝዀነ ፈተና ንሲኖዳውነት፣ ነቲ ሕግታት ካብ ባዶ እንደገና ንምጽሓፍ ዝግበር ልምምድ ጌርካ ምርኣይ እዩ፣ እዚ ኸኣ ነዚ ሕጂ ዘሎ ጕጅለ፣ ነቲ ባይታ ብፍቓዱ ኼስፍሖ ወይ ምሉእ ብምሉእ ክዘሎ ከም ዚኽእል ጌርካ እዩ ዝርአ።  ኣብዚ ግዜና ዘሎ ምስትውዓል ካብ ባዶነት ከም ዘይመጸ ኣፍልጦ ብምሃብ ኵሉ ሳዕ ሓቀይና ሲኖዳዊ ስጕምቲ ይውሰድ። እቲ ብቅዱሳት ጽሑፋትን ሰረተ-እምነትን ታሪኻዊ ጉባኤታትን እተመስረት ዶባት ቀያዲ ወይ ሓደ ቆፎ ኣይኰነን። እዚ ሕጂ ዘሎ ምንቅስቓሳትና ኣብ ከባቢኡ ዘሎ ድሕንነትን ሕጋውነትን ዝህብ ቀዋሚ መዐቀኒታት እዩ። ሓደ ውሁድ ኣቀራርባ፣ "ምስቶም ሎሚ ኣብ ዘመን ዘለዉ ብኸመይ ኢና እንስዕስዕ?" ኢሉ ይሓትት። እዚ ንምህሃድ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። ይኹን እምበር ስሙር ኣቀራርባ ወሲኹ "ሳዕስዒትና ነቲ ናይ መጀመርታ ስነጥበባዊ መስመራት ዜኽብር ብኸመይ እዩ? ነቲ ስነ ጥበባዊ መስመራትከ ብተኣማንነት ናብ ዚቕጽል ወለዶ ብኸመይ እዩ ዜመሓላልፎ?"

ሲኖዳውነት ነቲ ናይ ውህደትን ስምረትን መስመራት ብምውህሃድ ምሉእ ናይ ፈጥራ ጽባቐኡ የምጽእ። ቤተ-ክርስትያን ብዛዕባ እቶም ሎሚ ኣብ ባይታ ዘለዉ ሳዕሳዕቲ ማለት ሓጐሶምን ቍስሎምን፣ ፍሉይ ዜማኦምን ኣጸቢቓ ኽትፈልጥ ተጸዊዓ ኣላ። እንተዀነ ግን ነቲ ኣብ ትሕቲኣ ዘሎ ታሪኻዊ ባይታ እውን ብማዕረ ኣቓልቦ ኽትገብረሉ ኣለዋ።

ስፍሓት ናይቲ ባይታ ሳዕስዒት ከነኽብር ከሎና፣ ሲኖዳዊ ጕዕዞ ህሉው ህሞት ካብ ምዃን የቋርጽ። ኣብ ክንዳኡስ ክፍሊ ናይቲ ናይ ዝሓለፈ ስጕምትታት፣ ነቲ ናይዚ ዘመን እዚ ምንቅስቓሳት ዝመርሖ ግዜ ዘይሓልፎ ሳዕስዒት ይኸውን።

ንሲኖዳውነት ብመነጽር ሳዕስዒት ምርኣይ ነዚ ዘይተፈልጠ ቃልን ጽንሰ-ሓሳብን ካብ ንቑጽ መስርሓት ኣባይቲ ጽሕፈትን ኮሚቴታትን ወረቓቕትን የድሕኖ። ነቲ ሓባራዊ ጕዕዞ ከም ንጡፍን ባህ ዘብልን ዓሚቝ ቁም ነገር ገይሩ ድማ ይገልጾ። ሲኖዶሳዊት ቤተ ክርስቲያን ሳዕስዒት ክትመሃር ኣለዋ። መለኮታዊ ዜማ ናይ ምስማዕ ፍሉይ ስጕምትታት፣ ነፍሲ ወከፍ ተሳታፊ ምኽባር፣ ከምኡውን ንዓለም ብጽቡቕ እተተሓሓዘ ምስክርነት ብምሃብ፣ ንቕድሚት ናይ ምስጓም ቀጻሊ ልምዲ ክህልዋ ይግባእ። እቲ ዕላማ ብእተኻእለ መጠን ቀልጢፍካ ናብ መወዳእታ እታ መዝሙር ምብጻሕ ዘይኰነስ፣ በቲ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ስጕምትታት ዝርአ ጸጋን ሓድነትን ፍቕርን ኣቢሉ ንፈጣሪ ምውዳስ ምዃኑ ድማ የዘኻኽረና።

ካብኡ ንላዕሊ ግን፣ ከም ሳዕስዒት ጌርካ ዝርአ ሲኖዳዊ ጕዕዞ ቤተ-ክርስትያን፣ ንምስጢረ ሥላሴ ብኸመይ ከተንጸባርቕ ከም እተጸውዐት እውን ምሉእ ምርዳእ ይፈጥር። ቀዳሞት ኣበው ቤተ-ክርስትያን ንምስጢረ ሥላሴ ክገልጹ ኸለዉ፣ ቃል ብቓሉ ብዛዕባ ፔሪኮረሲስ ብዝብል ቃል፣ ማለት ቃል ብቓሉ "ኣብ ዙርያ ሳዕስዒት" ከም ዝግለጽ ኮይኑ ይርከብ። በዚ ምሳሊ እዚ ኣድላዪ ህላወ እቶም ሠለስተ መለኮታውያን ኣካላት ቅድስቲ ሥላሴ ይግለጹ ማለት እውን ኢዩ።

ስለዚ ቤተ-ክርስትያን ንሳዕስዒት ሲኖዳውነት ብዝያዳ ብእተቕመትሉ መጠን፣ ንምስጢረ ሥላሴ ብውጽኢታዊ መገዲ እያ እተንጸባርቕ።

(ልዑል ካርዲናል ብሌዝ ጆሴፍ ኩፒች)