Mibú 95 ya mosála mpo ya Papá, mbótama elámu, Ladio Vatican!

Massimiliano Menichetti* - Cité du Vatican

Ekopasola motéma na mozindo ya kokanisa 'te, sima ya mibú 95, mongongo ya Ladio Vatican ekokoba kotambola na mokili, na bokumbi nsankola ya Nsango-Ndamu, elikya mpe liloba ya Mokitani ya Petelo, na boleki ba ndelo nionso mpe ba ntáká binsó, na botiki moto ye móķó te.

Leló, makanisi na bisó bikobaluka na 12 ya sánzá ya mibalé 1931, o eleko moto ya yambo ya kozua liloba na elobeki ya Ladio Vatican ezalaka moto ya nzebi Guglielmo Marconi, oyo Pie XI apesaka bokeli mpe botóngi esalelo eye ya ntina ya boyebisi, mpe na ba jésuite baye Papá asengaka ya kokamba yangó. Tatá ya ladio alobaka 'te, mpo ya mbala ya yambo, mongongo ya Papá ekokaki "koyokana mbala mókó na etando mobimba ya mabelé", mpe, na latin, Papá, na maloba ya malonga, alobaka nsango ya yambo na ladio na lisapo ya Vatican "na bato bansó mpe na ekelamu nionso". Abetaka na sima disike yoko, ya mbala 78, na bozali na biténi ya symphonie yoko ya Beethoven. Likanisi ena ya Papá etatolaki boyambi na ye na bokási ya tekiniki na mosála ya boyebisi ya bato mpe ya etinda ya Eklezia. Ezalaki kaka nzebi pamba ya tekiniki te, kasi liponi yoko ya motéyi ya sémba: kosálela makoki ya sika koleka ya eleko mpo ya kosimba mitéma. Úta waná, ladio Vatican elekaka lisapo: bitumba mpe boyokani ya boboto, bobola mpe lisálisi ya bato, bobébisi mpe botóngi, bolongoli mpe bokotisi, mbongwana ya bato, politiki mpe tekiniki, na bomemi ntángo inso nsango ya bokristu, mwinda ya elikya, mpe na bolimboli milulu minsó na nzela ya bosimbi ya matéya. Na mokolo ya leló, ladio esaleli ba Papá libwa, esalisaki ya kosangisa bato ebelé babunganaka o eleko ya Etumba ya Ibalé ya mokili, ezalaka mwinda mókó na ntángo ya mibú ya nsómo ya totalitarisme, epesaka nsango ya Concile Vatican II, ba Zúbile, mikakatano ya Eklezia ya mokili, bitumba bebo, lokóla biye bikosálema mikolo miye, to bikosálema nanu, na Ukraine, na Moyen-Orient, na Congo, na Birmanie, na Yémen, na Syrie... Ezalaki mpe ekotikala nzela yoko ya losámbo, ya nsango mpe ya botéi. Momeseno kilikili ezali elembo yoko ya bokeseni mpe fungola yoko ya motúya mpo ya kososola mokili: bato baye bakosála leló mpo ya ladio ya Papá baúti na bikóló 69, mpe na lisálisi ya bisika ya bokomi 34 -mpe na esika yoko ya bokomi multimédia- tokokoma na nzinganzinga ya nzebi ya mokili (géographie) mpe ya bobiki ya mokili na nkóta ebelé, na bopesi liloba na masangá bizali mosika ya ba média ya minéne mpe ekokende elongo na bomoi ya ba Eklezia ya bikóló. Na bikóló ebelé, Ladio ya Papá ezalaka ba mibú bebo -mpe ezali ntángo mosusu leló- bozali boko ya bonkutu, kasi ya ntina mpo ya masangá ya bakristu, mpe ya mosika koleka.

Mibú miye mileki, Ladio Vatican eyébaki mbongwana móķó na mwángo ya bobongisi boyebisi na likanisi ya Papá François. Bokeli ya dicastère mpo ya Boyebisi mpe bokotisi ba média loléngé na loléngé na motindo móķó ya kosangisa koleka bisengelaki bobaloli ya kobongisa, ya kosála mpe ya komona. Ezalaka botámboli boko makási, eye ekokoba leló, kasi ekambemi na boyébi ya etinda na bisó na bosáli mpo ya Sántu-Papá, ya Bosóló, na eleko yoko ya botámboli ntángo insó esika wápi bisalelo mpe ba nkóta bikotambola na mbango koleka. Na loléngé ena, tolendisami na maloba ya Papá Léon XIV, oyo mbala ebelé akumisaki mosála na bisó mpe alobaki ntina ya kosangana, ya kosálela bosóló mpe ya kokende elongo na bomoi ya Bato ya Nzámbe na boyebisi móķó "ya mondoki te mpe ya boboyi mondoki", ekoki kosálisa na botóngi ya mokili mókó ya bondeko koleka, ya bosálisani, ya koyamba mpe ya boboto".

Ladio Vatican ekobimisa mpe ekosálisa nzinganzinga ya internet ya Vatican News, ebimisami na nkóta 56 -ya kokoma, koloba mpe na lokota ya bilembo- na ladio, satellite, streaming, podcasts, réseaux sociaux, vidéo mpe ba plateformes ya internet.

Mibú 95 ya mbótama ya Ladio Vatican ekokisami na eleko ya Intelligence artificielle, tekiniki yoko eye ekobongola na mozindo mokili ya ba média mpe ya boyebisi. IA ezali tembe te lisálisi lyoko ya malonga, esalelo yoko ya ntina, kasi ba algorithme bikoki te mpe bisengeli te kokitana na moto: likanisi, bokeli mpe bokati likambo.

Úto 2012, bokundoli mbótama na bisó esangisama na Mokolo ya mokili ya ladio, etiama na Unesco na 13 ya sánzá ya mibalé. Likambo-likonzi ya mobú eye ezali: "IA ezali esalelo yoko, mongongo móķó te". Liloba eye ekopesa na mozindo mongongo na nsakola ya Papá Léon XIV mpo ya Mokolo ya mokili ya boyebisi ya bato 2026, eye ekobenga na mokumba ya moto ye móķó, na bososoli mpe na motúya ya moto ekokitanaka te na boyebisi.

Ladio Vatican, na bokébi ntángo insó na tekiniki ya sika, ekoluka ntembe te ba ndelo ya Intelligence artificielle, kasi ekobosanaka te 'te ladio ezali esika yoko ya bokútáni, liloba lyokó ebótama na elongi yoko, ya boyébi boko, ya mokumba mókó. Na ndéngé waná, Ladio Vatican ekokoba kotatola 'te, úto ebándeli na Guglielmo Marconi, tekiniki ezali na mosála ya moto mpe ya lisólóngó (inverse) te. Leló, lokóla na 1931, Ladio ya Papá ekokoba etinda na ye: kopanza nsango ya Nsango-Ndamu, mongongo ya Papá mpe litéya ya Papá na mokili, na bokútáni ya masangá, na botikali na boyoki mpe na mosala. Mbótama elámu, Ladio Vatican!

*Mokónzi mokomi molandi, mokambi ya Ladio Vatican-Vatican News

Matondo mingi na ndéngé otángi lisoló liye.