Współpraca Archiwów Watykańskich i IPN. „Otwieramy drzwi”

Vatican News

Przełomowe dzieło

Niedawno ukazała się publikacja ks. dr. Adama Szpotańskiego pt. Inwentarz Archiwum Historycznego Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej. Zespół Piusa XII, t. 1 (2025).

Książka prezentuje zasób Archiwum Historycznego Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej, obejmujący dokumenty szczególnie istotne dla badaczy najnowszej historii Polski, przede wszystkim z okresu drugiej wojny światowej oraz lat powojennych, aż do końca pontyfikatu Pius XII w 1958 roku.

„Są to materiały stosunkowo niedawno odtajnione. Należy podkreślić, że do tej pory badacze nie mieli możliwości korzystania z nich” - zaznacza dr Sebastian Pilarski, dyrektor Biura Badań Historycznych IPN. „Można powiedzieć, że otwieramy drzwi do archiwum, w którym historycy znajdą ogromną ilość bezcennych informacji dotyczących historii Polski” – dodaje.

Relacje między komunistycznym państwem a Kościołem

Inwentarz powstał w ramach projektu badawczego poświęconego relacjom między państwem komunistycznym a Kościołem katolickim i innymi związkami wyznaniowymi po 1945 roku. Instytut Pamięci Narodowej prowadzi obecnie szeroko zakrojone badania nad historią Polski w latach 1917-1990, obejmujące m.in. okupację niemiecką i sowiecką, opór społeczny po 1945 roku, działalność podziemia niepodległościowego, kryzysy polityczne PRL, funkcjonowanie aparatu bezpieczeństwa, a także relacje polsko-żydowskie oraz zagładę Żydów na okupowanych ziemiach polskich.

Pomysł i zaskoczenie podczas prac

„Jednym z ustawowych zadań IPN jest prowadzenie możliwie szerokich badań nad losami Polski i Polaków w oparciu o zagraniczne archiwa” - podkreśla ks. dr Adam Szpotański, pracownik wrocławskiego oddziału IPN, oddelegowany do przeprowadzenia kwerendy w Watykanie i przygotowania publikacji.

Jak przyznaje, największym zaskoczeniem było dla niego bogactwo materiałów przechowywanych przez Stolicę Apostolską dotyczących sytuacji Kościoła w Polsce. Dokumentacja ta pokazuje, że watykańscy urzędnicy nie opierali się wyłącznie na relacjach napływających od polskich hierarchów, lecz konfrontowali je z informacjami uzyskiwanymi od nuncjuszy apostolskich oraz przedstawicieli dyplomatycznych w krajach ościennych. Pozwala to lepiej zrozumieć mechanizmy podejmowania decyzji w Sekretariacie Stanu oraz sposób, w jaki Stolica Apostolska analizowała sytuację Kościoła w państwach bloku wschodniego.

Archiwa dotyczące internowania kard. Wyszyńskiego

Pierwszy tom inwentarza obejmuje dokumenty z serii polskiej w watykańskim archiwum. Drugi tom, który znajduje się obecnie w przygotowaniu, będzie zawierał wykaz dokumentów odnoszących się do Polski i Polaków, znajdujących się w innych seriach narodowych i tematycznych. Wśród materiałów znajdą się również dotąd niepublikowane archiwalia dotyczące internowania kard. Stefana Wyszyńskiego, co stanowi istotne uzupełnienie wiedzy o relacjach państwo-Kościół w okresie stalinowskim.

Współpraca IPN i Sekretariatu Stanu

Publikacja inwentarza jest owocem ścisłej współpracy pomiędzy Instytutem Pamięci Narodowej a Sekretariatem Stanu Stolicy Apostolskiej. Partnerstwo to ma wymiar nie tylko techniczny, lecz przede wszystkim naukowy i instytucjonalny. Umożliwia ono polskim badaczom systematyczny dostęp do kluczowych źródeł watykańskich, a zarazem wpisuje się w szerszy proces otwierania archiwów Stolicy Apostolskiej dla środowiska międzynarodowego.

Współpraca ta pokazuje, że rzetelne badania nad historią XX wieku, zwłaszcza nad relacjami między Kościołem a systemami totalitarnymi, wymagają dialogu i zaufania pomiędzy instytucjami państwowymi i kościelnymi. Inicjatywa ta nie tylko „otwiera drzwi do archiwum”, ale również tworzy trwałą platformę współpracy, która może w przyszłości zaowocować kolejnymi wspólnymi projektami badawczymi, edycjami źródeł i konferencjami naukowymi, pogłębiając wiedzę o historii Polski i roli Stolicy Apostolskiej w dramatycznych wydarzeniach XX wieku.