Ks. Kowalczyk: AI zmienia uniwersytety, ale nie zastąpi myślenia

ks. prof. Dariusz Kowalczyk SJ

Uniwersytety wobec wyzwania sztucznej inteligencji

Kiedy Leon XIV w encyklice Magnifica humanitas odwołuje się do obrazu Nehemiasza odbudowującego mury Jerozolimy, mogą nasunąć się na myśl uczelnie wyższe – miejsca, którym powierzono szczególny „odcinek muru” w epoce sztucznej inteligencji. Papież wprost wskazuje, że „na płaszczyźnie uniwersytetu” stoi „wielkie wyzwanie integracji wiedzy” (nr 137), czyli łączenia różnych dziedzin poznania i sposobów weryfikacji faktów.

AI jako szansa dla nauki

Encyklika przekonuje, że technika „od samego początku wpisana jest w nasze dzieje jako działalność głęboko ludzka” (nr 4). Uczelnie, w tym kościelne, powinny odczytać to zdanie jako zaproszenie do twórczego korzystania z AI w badaniach naukowych, w analizie tekstów źródłowych, w dydaktyce. Narzędzia AI mogą przyspieszać dotarcie do wiedzy, ułatwiać pracę interdyscyplinarną i poszerzać dostęp do zasobów naukowych, także tym środowiskom akademickim, które dotąd były marginalizowane ekonomicznie. AI może głęboko zmienić szkolnictwo, ale nie powinniśmy się tego bać.

„Higiena uwagi” i obrona człowieczeństwa

Zarazem encyklika przestrzega przed redukcją myślenia do algorytmu. Cytując Platona, Leon XIV przypomina, że „rzeczy najgłębszych człowiek uczy się dopiero po długim czasie i wielu wysiłkach” (nr 140). Zadaniem uczelni jest więc chronić powolność dojrzewania myśli. I nie chodzi tu o jakiś konserwatywny odruch, lecz o obronę człowieczeństwa. „Higiena uwagi”: taki rytm życia, który obejmuje ciszę, pogłębione studium, lekturę i rozważną wymianę myśli (nr 146) oraz „post od AI” (nr 140) to dziś element pełnej edukacji akademickiej, nie tylko seminarium duchownego.

Wkład teologii i filozofii

Dla uczelni kościelnych encyklika otwiera istotną przestrzeń: teologia, filozofia i nauki społeczne mogą wspólnie wypracować kryteria etyczne oceny systemów AI, kryteria oparte na godności osoby, dobru wspólnym i solidarności. To wkład, którego środowisko czysto techniczne samo z siebie nie wypracuje.

Wieża Babel czy mury Jerozolimy?

Encyklika Magnifica humanitas nie daje gotowych odpowiedzi. Pyta jednak: Jakim budowniczym – wieży Babel czy murów Jerozolimy – chcesz być? Pytanie to pada pod adresem każdego rektora, każdego wykładowcy, każdego studenta.